تێڕوانینێكی زانستی بۆ ئایەتی:

131 جار ئه‌م بابه‌ته‌ خوێندراوه‌ته‌وه‌

 

خوای گەورە دەفەرموێت:  وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُم مِّمَّا خَلَقَ ظِلَالًا وَجَعَلَ لَكُم مِّنَ الْجِبَالِ أَكْنَانًا وَجَعَلَ لَكُمْ سَرَابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ وَسَرَابِيلَ تَقِيكُم بَأْسَكُمْ ۚ كَذَٰلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ (81) النحل.

لە تەفسیری ئیبن كەسیردا هاتووە: دەربارەی فەرمایشتی: وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُم مِّمَّا خَلَقَ ظِلَالًا  «قەتادە» دەڵێت: واتە درەخت، وَجَعَلَ لَكُم مِّنَ الْجِبَالِ أَكْنَانًا وَجَعَلَ لَكُمْ  مەبەست قەڵایە (حصونا و معاقل)، وەك چۆن (سرابیل) بەرگی بۆ بەدیهێناون كە لە گەرما دەتانپارێزێت، و بریتییە لە پۆشاكێك لە لۆكە و كەتان و خوری،وَسَرَابِيلَ تَقِيكُم بَأْسَكُمْوەك قەڵغانە لە ئاسنی تەنككراو زرێ‌ و جگە لەوانەش كَذَٰلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ ، واتە: بەوجۆرە شتتان بۆ دەڕەخسێنێت تاوەكو لە كارەكانتاندا پشتیان پێببەستن، و ئەوەش كە پێویستتانە، تاوەكو ببێتە یارمەتیدەرتان بۆ گوێڕایەڵی و پەرستشكردن لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ  لە (أضواء البيان) ی (شنقیطی)دا هاتووە: وَجَعَلَ لَكُمْ سَرَابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ وَسَرَابِيلَ تَقِيكُم، خوای گەورە منەتی خۆی لەسەر بەدیهێنراوەكانی ڕوون كردووەتەوە، كە بەرگ و كەلوپەل و هۆكار (سرابیل)ی بۆ دروستكردون لە گەرما دەیانپارێزێت، بەهەمان شێوە: سەرماش، چونكە ئەو پۆشاكەی پارێزەرە بۆ گەرما  بۆ سەرماش هەر پارێزەرە. مەبەست لەو پۆشاك (سرابیل)انەش: كراس و هاوشێوەكانییەتی لە پۆشاكی لۆكە و كەتان و خوری» خوای گەورە ئەم بەخششە گەورەیەی لە جێگای تریشدا باسكردووە، وەك دەفەرموێت:  يَا بَنِي آدَمَ قَدْ أَنزَلْنَا عَلَيْكُمْ لِبَاسًا يُوَارِي سَوْآتِكُمْ وَرِيشًا ۖ وَلِبَاسُ التَّقْوَىٰ ذَٰلِكَ خَيْرٌ ۚ ذَٰلِكَ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ (26) الاعراف.

«پێشەوا تەبەری» لە ڕاڤەی ئایەتی كَذَٰلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْلَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ  وتەیەك سەربار دەكات كە دەقەكەی بەمجۆرەیە: (حدثني المثنى، قال:ثنا إسحاق، قال: ثنا عبد الرحمن بن أبي حماد، قال: حدثنا ابن المبارك، عن حنظلة، عن شهر بن حوشب، قال: كان ابن عباس يقول: (لعلكم تسلمون) قال: يعني من الجراح. حدثنا أحمد بن يوسف، قال: حدثنا القاسم بن سلام، قال: حدثنا عباد بن العوام، عن حنظلة السدوسي، عن شهر بن حوشب، عن ابن عباس، أنه قرأها: (لعلكم تسلمون) من الجراحات)، واته: لە «إبن عباس»ـەوە، خوێندویەتیەوە: لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ لە ئازارەكان…

مەترسییەكانی بەركەوتەبوون بە تیشكی خۆر:

سێبەر لە ئەنجامی بەركەوتنی شەپۆلەكانی ڕوناكی بینراو بۆ سەر تەنێكی تاریك (ڕووناكیگر) دروستدەبێت. ئەگەر سەرچاوەی ئەو ڕوناكییە بینراوە خاڵێك بێت ئەوە سێبەری دروستبوو جێكەوتێكی ئەندازەیی ئەو تەنە تاریكە دەبێت كە بە بەربەستی بەردەم ڕووناكی بینراو ناودەبرێت. خۆ ئەگەر سەرچاوەی ڕوناكییە بینراوەكە فراوانتر بوو ئەوكاتە جێكەوتی ئەندازەیی تەنە ڕوناكیگرەكە كە بەربەستی ڕێڕەوی ڕووناكییەكەیە لە ناوچەیەكی سێبەری دەورەدراو بە ناوچەیەكی نیمچە سێبەر پێكدێت، توندیی تاریكییەكەشی شێوەیەكی پلەبەندیی هەیە لە ناوچەی نیمچە سێبەرەكەوە بۆ ناوچەی سێبەری تەواو.  سێبەر مرۆڤ و گیاندارەكان و ڕووەك لە مەترسییەكانی بەركەوتنی هەریەكە لە تیشكی خۆر و گەرماكەی بۆ چەند كاتژمێرێكی زیاتر لە توانای بەرگەگرتنیان دەپارێزێت، ئەمەش بەهۆی چەند شەپۆلێكی پێكهاتەی تیشكی خۆرەوە كە مەترسیدارترینیان تیشكی سەرووەنەوشەییە (U.V.Rays)، كە مەترسی و كاریگەرییە نەرێنییەكانی بە بەڵگەی یەكلاكەرەوە سەلمێنراون.

خۆر بە یەكێك لە گرنگترین سەرچاوەكانی تیشكی سەرو وەنەوشەیی دادەنرێت، بەڵام چینی ئۆزۆنی دەوری گۆی زەوی ڕۆڵێكی گرنگ و كاریگەر دەبینێت لە ڕێگرتن لە تیشكی سەرو وەنەوشەیی جۆری (C)، هەروەها ڕێ لە بەشێكی زۆری تیشكی (A) و (B)ش دەگرێت.

ئەو پێوانانەی بەهۆی مانگە دەستكردەكانەوە ئەنجامدراون ڕوونیان كردووەتەوە كە بڕی ئۆزۆن لە بەرگەهەوای زەویدا لە ساڵی 1978 بە ڕێژەی (%5) كەمی كردووە بە بەراورد بە ڕێژەكەی لەساڵی 1971، و ڕێژەی كەمكردنەكەی گەیشتووەتە (%2.5) لە ماوەكانی نێوان 1979-1985 لە ناوچەی نێوان هێڵەكانی پانی 53 ی باكور و باشور. لە دەرئەنجامی كەمبوونەوەی ئۆزۆن، لەساڵی 1985 كونی ئۆزۆن لەسەر جەمسەری باشور ئاشكرا كرا، كە ڕێژەی كەمبوونەكەی گەیشتبووە (%50)، لە مانگەكانی ئاب و ئەیلولی هەموساڵێكدا لەسەرو كیشوەری جەمسەریی باشور دەردەكەوێت، پاشان لە مانگەكانی پایزدا فراوان دەبێت و دواتر لە مانگی كانونی یەكەمدا دەپوكێتەوە و دیارنامێنێت. كونێك لە نێو گێژاوی جەمسەریدا دروستدەبێت كە بارستەیەكی گەورەی هەوایی تاڕادەیەك جیابووەوەیە لەسەر كیشوەری جەمسەریی باشور لە وەرزەكانی زستان و بەهاری جەمسەریدا. ئەگەرچی كونەكە وەرزانە دەردەكەوێت، بەڵام هەرجارێك لەوەی پێشتری خراپتر دەبێت.

تیشكی سەرووەنەوشەیی شەپۆلێكی كارۆموگناتیسییە كە درێژی شەپۆلی لە ڕووناكی بینراو كورتترە، بەڵام لە تیشكی سینی درێژترە. بە سەرو وەنەوشەیی ناونراوە، چونكە درێژی شەپۆلی ڕەنگی وەنەوشەیی لەنێو ڕەنگەكانی شەبەنگدا كورتترینە و لە 400 نانۆمەترەوە دەستپێدەكات بۆ 10 نانۆمەتر.

بەركەوتەبوون بە تیشكی سەرو وەنەشەیی هاتوو لە تیشكی خۆرەوە لەڕووی ژینگەییەوە بە هۆكارێكی توشكەری شێرپەنجە بۆ مرۆڤ دادەنرێت. كاریگەریی ژەهرینی سەرووەنەوشەیی بەرهەمهاتوو لە ڕوناكی خۆر یان گڵۆپەكانی چارەسەری دەستكرد دوو هۆكاری نیگەرانكارن بۆ تەندروستی مرۆڤ. كاریگەرییە مەترسیدارەكانی تیشك لەسەر پێست هەریەكە لە هەوكردنی سوتانەكان و هەوكردنەكانی پێست و خۆرانگازی و لاوازكردنی كۆئەندامی بەرگری دەگرێتەوە.

تیشكی سەرو وەنەوشەیی درێژ (UVA) و ناوەند (UVB) و كورت (UVC) لە توانایدا هەیە ڕیشاڵە پڕۆتینییەكانی (كۆلاجین) تێكبشكێنێت و لەدەرئەنجامدا پیربوونی پێست خێرابكات. هەروەها تیشكی درێژ (UVA) و ناوەند (UVB) دەتوانن ڤیتامین (A)ی ناو پێست تێكبشكێنن.

لە پێشتردا وەها تەماشای تیشكی درێژ (UVA) دەكرا كە مەترسی كەمتر بێت، بەڵام ئەمڕۆ دەزانرێت كە شێرپەنجەی پێست خێرا دەكات بەهۆی تێكدانێكی ناڕاستەوخۆی ترشە ناوكی (DNA). بەقوڵیی بڵاودەبێتەوە، و نابێتە هۆی سوتان بە خۆر یان سوربوونەوەی پێست و هیچ پشكنینێكی پزیشكیی بۆ نییە، بەڵام دژەخۆر (Sunscreen) دەتوانێت ڕێگە لە ئەمیش و لە (UVB)ش بگرێت. لەبەرئەوەی ناتوانێت بەشێوەیەكی ڕاستەوخۆ ترشی ناوكی تێكبدات وەك تیشكی ناوەند و كورت، بەڵام دەتوانێت ناوەندێكی كیمیایی چالاك بۆ كارلێك دروستبكات، وەك ڕەگەكانی هایدرۆكسیل و ئۆكسجین كە ئەمانیش بەشداری تێشكشاندنی ترشە ناوكی دەكەن.

شەپۆلی ناوەندیی (UVB) هۆكاری شێرپەنجەی پێستە و ڕیشاڵەكانی (كۆلاجین) تێكدەشكێنێت، بەڵام بە ڕیتمێكی خاوتر لە (UVA)، لەڕێی تێكدانێكی ڕاستەوخۆی ترشە ناوكییەوە. تیشكەكە گەردەكانی ترشی ناوكی ناو خانەكانی پێست دەهەژێنێت، بەهۆی بۆندی هاوبەشی ناباو لەنێوان بنچینەكانی (سیتوزین) و یەكە دووانییەكان (وحدات ثنائیة)دا. كاتێك (DNA Polymeras) دێت بۆ زیادكردنی ئەو بەشەی (DNA)، یەكەیەكی دووانەیی (وحدة ثنائیة) بە «AA» دەخوێنێتەوە نەك بە خوێندنەوە بنچینەییەكەی كە «CC» یە، ئەمیش دەبێتە هۆكاری دووبارە پێكهێنانەوەی  بۆندەكانی بنكەی دراوە (قاعدة البیانات)ی (سایمن) بۆ (دووانە سایمدین)، كە ئەمەش شێوەی لولپێچی (DNA) دەشێوێنێت و كۆپیكردن ڕادەگرێت و بۆشایی یاخود كەلێن دەردەكەوێت و ڕێگە لە یەكگرتن (إندماج) دەگیرێت. ڕەنگە بازدانی بۆماوەیی ڕووبدات كە دەبێتەهۆی گەشەی شێرپەنجەیی، ئەو بازدانە بۆماوەییەی كە بەهۆی تیشكی سەرو وەنەوشەییەوە ڕوودەدات، دەكرێت بەئاسانی بەهۆی چاندنی بەكتریاوە تێبینی بكرێت. ئەم بۆندە شێرپەنجەییە لەو هۆكارانەی دادەنرێت كە هانی گرنگیدان بە دەركەوتنی كونی ئۆزۆن دەدات. لەشی مرۆڤ وەك بەرگریكردن لە تیشكی سەرو وەنەوشەیی ئەسمەر دەبێت لەكاتی بەركەوتەبوونی بە ئاستێكی شیاو لە تیشكی (UVA) (بەپێی جۆری پێستەكە) بۆیە قاوەییەكە تاریك دەبێت و (UVB)ش بەرهەمێكی نوێ دەدات. ئەو ئەسمەر هەڵگەڕانە بڵاوبوونەوەی سەرو وەنەوشەیی ڕادەگرێت و ڕێ لە تێكچوونی بەهێزی شانە لاوازەكانی جەستە دەگرێت.

لە بەرامبەردا پێستی مرۆڤ بە هێڵی یەكەمی بەرگری دادەنرێت لە دژی میكرۆبەكان و چینی چەوریی پێستیش وەك نەگەیەنەرێكی گەرمی كاردەكات. ئارەقە ڕژێنەكانیش پارێزگاریی لە هێشتنەوەی پلەی گەرمی لەش دەكەن، لەڕێی دەردانی ئارەقەوە ناهێڵن بەرزببێتەوە، هەروەها وەرگریی دەمارییان تێدایە بۆ هەستكردن بە گەرما و سەرما و پەستان و بەركەوتن، ئەمە سەرەڕای دەردانی (میلانین) لە پێستدا كە لە تیشكی سەرووەنەوشەیی دەیپارێزێت و ئەگەری توشبوون بە شێرپەنجەی پێست كەمدەكاتەوە.

كۆی گشتی حاڵەتەكانی توشبوون بە شێرپەنجەی پێست لەسەر ئاستی جیهان ساڵانە دەگاتە (105 هەزار) حاڵەت. ڕێژەی جۆرییەكەشی دەگاتە (0.9) نێر بۆ هەر مێیەك. ژمارەی حاڵەتەكانی مردن بەهۆی ئەم نەخۆشییەوە دەگاتە (33 هەزار) حاڵەت لە ساڵێكدا، بەڕێژەی جۆریی (1.1) نێر/ مێ‌.

لەڕووی توشبوون بە شێرپەنجەی پێستەوە ئوسترالیا لەپێشەوەی وڵاتانی دونیا دێت. لە هەر سێ‌ كەس پێش مردنیان دووانیان توشی شێرپەنجەی پێست دەبن. نەخۆشییەكە ڕێژەی (%80)ی كۆی دیاریكردن (تشخیصات)ەكانی نەخۆشییە شێرپەنجەییە نوێیەكان پێكدێنێت. ژمارەی مردن لە نێوان توشبووان بە شێرپەنجەی پێست (جگە لە میلانۆما) دەگاتە 420 حاڵەت لەساڵێكدا، بۆ توشبوونەكان بە شێرپەنجەی (میلانۆما)ش ئەم ڕێژەیە بۆ 1430 حاڵەت لە ساڵێكدا بەرزدەبێتەوە. توشبوونەكان لە نێوان ئەو كەسانەی تەمەنیان لەنێوان (44-15) ساڵیدایە بە شێوەیەكی بەرچاو زیاددەكات، ئەوەش بۆ بەرزیی كاتژمێرەكانی درەوشانەوەی خۆر دەگەڕێتەوە، كە ژمارەی ڕۆژە خۆرەتاوییەكان لە ئوسترالیا دەگاتە 300 ڕۆژ/ ساڵ.

لە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكادا ژمارەی دیاریكردنەكانی توشبووان بە (میلانۆما) دەگاتە 58.094 حاڵەت لە ساڵێكدا  لەوانە 33.041 حاڵەتی لەنێوان نێرەكان و 25.053 حاڵەتی لە نێوان مێیەكاندایە، لەكاتێكدا ژمارەی مردووان دەگاتە 8.461 حاڵەت، لەنێو نێرەكاندا بۆ 5.506 حاڵەت بەرزدەبێتەوە و لە نێو مێیەكانیشدا دەگاتە 2.955 حاڵەت/ساڵ.

شێرپەنجەی خانە بنكەییەكان (Basal Cell Carcinomaسرطان الخلایا القاعدیة) بە بەربڵاوترین شێوەی شێرپەنجەكانی پێست دادەنرێت. لە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكادا ساڵانە 2.8 ملیۆن حاڵەتی ئەم نەخۆشییە دیاریدەكرێت. ئەگەرچی زۆر بەدەگمەن كوشندە دەبێت، بەڵام دەبێتە هۆی شێواندنی زۆر ئەگەر ڕێ بە پەرەسەندنی بدرێت. بەڵام شێرپەنجەی خانە پولەكەییەكان (Squamous Cell Carcinomaسرطان الخلایا الحرشفیة) دووەمین بەربڵاوترین شێرپەنجەی پێستە، كە لە ویلایەتەیەكگرتووەكانی ئەمریكادا ساڵانە 700.000 حاڵەتی لێ‌ دیاری دەكرێت. میلانۆما  Melanoma بە سێ‌یەم جۆر دادەنرێت وە یەكێكە لە  ترسناكترین جۆری شێرپەنجەی پێست، بەهۆی تێكشكاندنیDNA  خانەكان بە هۆی UV ی تیشكی خۆر، ئە م جۆرەیان زوو گەشە دەكات و بڵاودەبێتەوە، زیاتر لە شێوەی خاڵێك دەبێت كە شێوە و ڕەنگی ئەگۆڕدرێت، ئەگەر زوو بدۆزرێتەوە ئە توانرێت بەری پێبگیرێت، بەڵام زۆربەی ئەو حاڵەتە گەشە دەكات بە بێ‌ ئەوەی پێی بزانرێت سەرئەنجام دەبێتە هۆی مردنی مرۆڤەكە.

ڕێژەی بەركەوتنی هاوڵاتی ئەمریكی بە تیشكی سەرو وەنەوشەیی لە تەمەنێكەوە بۆ تەمەنێكی تر دەگۆڕێت، تاكو تەمەنی چل ساڵی رێژەی (%46.5) وەردەگرێت و ئەم ڕێژەیە بەرزدەبێتەوە بۆ (%73.7) لە تەمەنی شەست ساڵیدا، تا دەگاتە لە (%100) لەكۆتایی تەمەنیدا (گەر وادابنێین درێژترین تەمەن 78 ساڵە).

كاریگەریی خۆدانەپۆشین:

كۆمەڵەی ئەڵمانی بۆ پزیشكانی نەشتەرگەری دەم و شەویلگە و ڕووخسار ئاماژەی بەوەدا كە لەم ساڵانەی دوایدا ڕێژەی توشبوون بە جۆرەكانی شێرپەنجەی پێست (لە ناوچەی ڕووخساردا) بە ڕادەیەكی زۆر بەرزبووەتەوە. پڕۆفیسۆر «فولكەر شفیبر» ئاماژەی بەوەدا كە لە شەستەكانی سەدەی ڕابردوودا و لە ئەڵمانیادا  لە هەر (100هەزار) كەس شەشیان توشی شێرپەنجەی ڕەش (السرطان القتامی – السرطان الأسود) دەبوون كە توشی ڕووخسار دەبێت. ئەوەشی سەربار كرد كە ڕێژەی توشبووان بەم نەخۆشییە ترسناكە لەكاتی ئێستادا گەیشتۆتە دوو هێند.

پڕۆفیسۆرە ئەڵمانییەكە بەرزبوونەوەی ڕێژەی توشبوونەكان بە شێرپەنجەی ڕەشی بۆ زیادبوونی ژمارەی ئەو كەسانە گەڕاندەوە كە گەرماوی هەتاویی (حمام شمسي) دەكەن بە بێ‌ خۆپارێزییەكی گونجاو و پێویست.

هەروەها  «شفیبر»  كە سەرۆكی نەخۆشخانەی زانكۆیی شاری (مونستەر)ـە، هێمای بە بەرزبوونەوەی ڕێژەی توشبوونەكان كرد بەشێوەیەكی تایبەت لەنێوان نەوەی ئەو خانمانەی تەمەنیان پەنجا بۆ حەفتا ساڵە (چونكە ئەمانە لە حەفتاكانی سەدەی ڕابردوودا پشووەكانی خۆیانیان لە كەنار دەریاكانی ئیتاڵیادا بەسەر دەبرد).

لەوانەیە لە بابەتە دژ یەكەكانی شارستانییەتی ئەمڕۆ بێت كە خۆدانەپۆشین و دەرخستنی جەستە بووەتە یەكێك لە گرنگترین ڕواڵەتەكانی، لەكاتێكدا ڕاستییەكە بە پێچەوانەوەیە، چونكە ئەگەر شارستانی بە ڕوتبوونەوە و دەرخستنی جەستە بووایە گیاندارەكان پێش ئێمە پێی دەگەیشتن.

ئەگەر كارەكە بەوجۆرە بووایە خوای گەورە داپۆشینی عەورەتەكانی نەدەكرد بە یەكێك لە بەخششەكانی بەهەشت، و نەیدەكرد بە سزای ئەو كەسەی سەرپێچی و بێفەرمانی دەكات، خوای پاك و بێنیاز دەفەرموێت: فَقُلْنَا يَا آدَمُ إِنَّ هَٰذَا عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ فَلَا يُخْرِجَنَّكُمَا مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقَىٰ ﴿ ١١٧ ﴾ إِنَّ لَكَ أَلَّا تَجُوعَ فِيهَا وَلَا تَعْرَىٰ ﴿ ١١٨ ﴾ وَأَنَّكَ لَا تَظْمَأُ فِيهَا وَلَا تَضْحَىٰ ﴿ ١١٩ ﴾فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطَانُ قَالَ يَا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلَىٰ شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لَا يَبْلَىٰ ﴿ ١٢٠ ﴾ فَأَكَلَا مِنْهَا فَبَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَعَصَىٰ آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَىٰ ﴿ ١٢١ ﴾  طه.

لە ڕاڤەی ئەم فەرمایشتەی پەروەردگاردا كە دەفەرموێت: يا بَنِي آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنا عَلَيْكُمْ لِباسًا يُوارِي سَوْآتِكُمْ وَرِيشًا وَلِباسُ التَّقْوى ذلِكَ خَيْرٌ ذلِكَ مِنْ آياتِ اللَّهِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ (26) يا بَنِي آدَمَ لا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطانُ كَما أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ يَنْزِعُ عَنْهُما لِباسَهُما لِيُرِيَهُما سَوْآتِهِما إِنَّهُ يَراكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ مِنْ حَيْثُ لا تَرَوْنَهُمْ إِنَّا جَعَلْنَا الشَّياطِينَ أَوْلِياءَ لِلَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ (27) الأعراف.

«ئیبن كەسیر» (ڕەحمەتی خوای لێبێت) دەڵێت: «خوای گەورە منەت بەسەر بەندەكانیدا دەكات كە بەرگ و پەڕی بۆ فەراهەم كردون. ئەم پۆشاكەی لێرەدا باسكراوە بۆ داپۆشینی عەورەتەكان بریتییە لە (سو‌وات)، و پەڕیش: بریتییە لەوەی كە ڕواڵەتی پێ‌ جوان دەكرێت. ئەوەی یەكەم لە پێویستییەكانە و پەڕیش لە تەواوكارییەكان و زیادەكانە».

پێدەچێت خۆداپۆشین و باڵاپۆشی (الحشمە و التستیر) كە تاوەكو ئێستاش وەك «ئاین و كلتور» لە نێوان زۆرینەی كۆمەڵگاكانی جیهانی عەرەبی و ئیسلامی بڵاودەبێتەوە، لە گرنگترین هۆكارەكانی كەمیی ڕێژەكانی توشبوون و حاڵەتەكانی مردنی دەرئەنجامی ئەمجۆرە نەخۆشیانە بێت لەم كۆمەڵگایانەدا.

قەدەغەكردنی دانیشتن لەنێوان سێبەر و هەتاودا:

لە «أبی هریرە»ەوە (ڕەزای خوای لێبێت) وتویەتی، پێغەمبەری خوافەرموویەتی ( صل الله عليه وسلم ): «إذا كان أحدكم في الشمس فقلص عنه الظل‏،‏ فصار بعضه في الشمس وبعضه في الظل فليقم‏» ئەم فەرموودەیە«أبو داود» گێڕاویەتییەوە و لاوازییەكی تێدایە، بەڵام شاهیدێكی هەیە بە سەنەدێكی ڕاست لە  (أبی عیاض)ـەوە، لە یەكێك لە سەحابیەكانەوە كە وتویەتی: «أن رسول الله نهی أن يجلس الرجل بين الضح والظل وقال مجلس الشيطان» (صححه الحاكم ووافقه الذهيی …… والضح هو ضوء الشمس). بەهەمان شێوە «بریدة بن الحصیب» گێڕاویەتیەوە كە پێغەمبەری خوا ( صل الله عليه وسلم«نهى أن يقعد الرجل بين الظل والشمس». كاری جەستە ڕێكنایەت هەتاوەكو لەسەرجەم ئەندامەكانیدا لەسەر هەمان ڕیتم ڕێ‌ نەكات، ئەگەر ئەوە هاتەپێش سوڕان دەشێوێت و فرمانی ئەندامەكان تێكدەچێت، هەر ئەمەش ڕوودەدات لەكاتی دانیشتن یان خەوتن لەنێوان سێبەر و هەتاودا.

خۆرگیران و فەرماندان بە مانەوە لە مزگەوت و نزاكردن لەوكاتەدا:

لە دۆخە سروشتییەكاندا لەنێوان كاتژمێر (دە)ی بەیانی تا (دوو)ی دوانیوەڕۆ تیشكی سەرو وەنەوشەیی زیاددەكات.  لەكاتی خۆرگیراندا سەرنجمان ڕادەكێشرێت بۆ چاودێریكردنی وەك دیاردەیەكی گەردوونی، و ئەوەی هاندەری زیاتری چاودێریكردنی خۆرە دابەزینی توندی ڕۆشناییەكەیەتی لە میانەی گیرانەكەیدا (ئەو ساتەی مانگ بەربەستی بەردەم بەشێك لە ڕووناكی خۆر دەبێت). بەمەش درەوشانەوەی گەرمی دەرچوو لەخۆرەوە كەمدەكات كە  ڕێگا لە خەڵكی دەگرێت خۆر ببینن. لەو كەشە تاریكەی هاوڕێی خۆر گیرانەكەیە بیلبیلەی چاویش بە پلەیەكی زیاتر دەكرێتەوە، و ڕێژەیەكی زۆر لە تیشكە زیانبەخشەكان دەچنە ژورەوە و دەگەنە ناوەندی بینین لە تۆڕەی چاودا، بەمەش گۆڕانی كیمیایی و گەرمیی ڕوودەدات و زیان بە وەرگرە ڕووناكییەكان دەگات كە بە پلەیەكی هێندەبەرز كاردەكاتە سەر توانای بینین هەندێكجار دەگاتە ڕادەی نابینابوون. ئەم دەركەوتەیە هەر لەكۆنەوە بە «نابینابوونی خۆرگیران» ناسراوە.

لەكاتێكدا لە ڕێنماییەكانی پێغەمبەر( صل الله عليه وسلم )ە كە لەم دۆخەدا نوێژ و نزا بكرێت. «پێشەوا بوخاری» لە «المغیرە بن شعبە» گێڕاویەتییەوە، وتویەتی: لە سەردەمی پێغەمبەر( صل الله عليه وسلم ) داو لە ڕۆژی مردنی «ئیبراهیم»دا خۆر گیرا، خەڵكی وتیان: بۆ مردنی «ئیبراهیم» خۆر گیراوە، پێغەمبەر( صل الله عليه وسلمیشفەرمووی: (إن الشمس والقمر لا ينكسفان لموت أحد ولا لحياته، فإذا رأيتم فصلوا وادعوا الله).

لە گێڕانەوەیەكی تردا و لە « عائیشە»ی دایكی ئیماندارانەوە (ڕەزای خوای لێبێت) هاتووە كە پێغەمبەر( صل الله عليه وسلمفەرموویەتی: (إِنَّ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ آيَتَانِ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ لا يَخْسِفَانِ لِمَوْتِ أَحَدٍ وَلا لِحَيَاتِهِ فَإِذَا رَأَيْتُمْ ذَلِكَ فَادْعُوا اللَّهَ وَكَبِّرُوا وَصَلُّوا وَتَصَدَّقُوا).

پێدەچێت یەكێك لە هەڵوێستە سەرنجڕاكێشەكان پەلەكردنی پێغەمبەر( صل الله عليه وسلمبێت لە چوونی بۆ مزگەوت و نوێژكردنی بە خەڵكی، و    بەردەوامبوونی لە نوێژ تا كۆتایی خۆرگیران و دەركەوتنەوەی خۆر. دوای ئەوەش وەسیەت كردنی بۆ موسوڵمانان بە نوێژكردن و نزاكردن بەدرێژایی كاتی خۆرگیرانەكە. لەلایەكی ترەوە، پێغەمبەر لە مزگەوتدا نوێژی بە موسوڵمانان كرد، جیاواز لە نوێژی بارانبارین و جەژنەكان كە لە چۆڵیدا (دەرەوەی مزگەوت) كردوونی، پێدەچێت یەكێك لەهۆكارەكانی ئەم كارە تیشكە زیانبەخشەكان بێت كە دەشێت تەماشاكردنی پەپكەی خۆر هۆكاری بن. ئەوەشمان بیرناچێت كە سوننەتە لە نوێژدا تەماشای شوێنی سوژدە بكرێت نەك ئاسمان.

پەروەردگار ڕاستی فەرمووە: مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِّن ذَكَرٍ أَوْ أُنثَىٰ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً ۖ وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُم بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (97) النحل.

سه‌رچاوه‌:

http://quran-m.com/container2.php?fun=artview&id=1167

هه‌ندێك له‌ سه‌رچاوه‌كانی نوسه‌ر:

(1)http://medical.sitamol.net

(2)http://maps.grida.no/library/files/storage/04-extra-cancer-maps_p.png

(3)http://www.cdc.gov.

(4)http://www.skincancer.org.

(5)http://jameskilgourblog.com/

(6)www.drmelton.com

(7)http://www.skincancerguide.ca.

(8) http://www.saaid.net/Minute/146.htm

Share Button

131 جار ئه‌م بابه‌ته‌ خوێندراوه‌ته‌وه‌

Leave a Comment

You must be logged in to post a comment.

Scroll to top